Ieder joar tussen haalf april en begun maai loop ik wel n moal of wat t Jeudenkerkhof over, hier bie ons op Ommelanderwieke.

Haalf april, om persies te wezen, 13 april 1945, binnen wie deur de Polen bevrijd, 4 maai herdinken wie d’oorlogsslachtovvers van de twijde wereldoorlog, op 5 maai 1945 het Duutslaand zok overgeven en op 10 maai is t dit joar fiefteg joar leden dat Hitler ons in de nekke sprong.

Om doar midden in t wiede veld, hailemoal allain, zunder proaterij om de kop, bie aal dij zoaken stil te stoan, om der over noa te dinken wat ter zo aal misgoan is in dij joaren, doarom goa ik ieder joar om distied noar t Jeudenkerkhof tou. t Is net of ik der nooit recht lös van komen kin, dat wie dij honderden en honderden Jeuden zo mor onder ons ogen vothoalen loaten hebben, zunder dat wie der n vinger noar uutstakken. Wie haren t Jeudenvolk domweg nait genog in de reken. “Och, t binnen mor Jeuden!” wer der voak zegd.

As ter op aan komt mouten wie ons doodschoamen. Hopelk stellen wie ons tegen d’asielzuikers wat beter aan. Mor goud, vanmörgen luip ik oldergewoonte weer op t Jeudenkerkhof òf.

Boven deure van t liekhuus was in t Hebreeuws n tekst aanbrocht: “Klaain en groot binnen hier geliek en de sloaf is hier vrij van zien heer.” Zó is t ook te lezen in Job 3:19. Boven op t dak zat n swaarde liester onverdrutsoam te floiten en n ìndje wiederop, boven t wiede laand van nummer aine, ston n laiwerik hoog tegen de wolken aan te zingen. Wat n vrede om mie tou!

Ik luip t hek deur en t dodenriek in.

De groaven stonden der mor wat triesterg en vervalen bie. Hier en doar was der alderdeegs aine ofbroken. Stil en verloaten leek t hier; inains n hail aandere wereld. Ik bekeek de olle grafzaarken. Mit t twijde graf rechts veuraan was wat aigenoardegs. Der ston n swaarde paalmboom op, mit n trözze kokosneuten der aan. t Hebreeuws op de grafstaine kon ik ook nait veul uut wies worden. Én woarom der spesioal n paalmboom op n graf stoan mos, dat begreep ik ook nait. Mor k was wel wat nijsgiereg worden.

In huus haar ik nog n bouk over de jeudse gemainschop van Veendam-Wildervank, Muntendam en Maiden. Lichtkaans ston doar der wat over in. En joa man, dij zöcht, dij vindt, t ston der hail sekuur in! t Graf, of zo as ze vrouger zeden t graft, t graft mit de paalmboom was van Abraham Josefs Polak, geboren in 1834 en overleden in 1923. t Haar n veuraanstoand persoon in Veendam west, joarenlaank lid van de gemainteroad en van 1902-1907 wetholder. In de jeudse gemainte was hai lid van de kerkeroad en d ’eerste veurzitter van d’Achawa, n bond veur t jeudse godsdainstonderwies.

En dou kwam t mooiste: dij Abraham Josefs Polak haar n puddingpoeier- en n ranjafebriek had! A.J.P. ston der bie. A.J.P.! Pudding van A.J.P.!

En verdold, dou was ik in ain sprang weer in mien kinderjoaren.

t Zel in 1936 west hebben. Ik kon dou net lezen. In dij tied haar ik nog mor twij bruiers, aine van zes joar, ons Roelf en aine van goud twij joar, ons Pieter.

Op zundag kregen wie bie t waarm-eten aaltied pudding noa. Gele vanillepudding in de vörm van n vis. Op t deussie, doar dij puddingpoeier in zat, ston n ploatje. n Ploatje van n moeke mit n schoale in d’haand, doar n dikke pudding op lag.

Dij moeke ston in deure en boeten luipen heur drij kinder, net as bie ons.

Dij kinder haren mekoar bie d’haand en luipen in draf op de moeke òf. De baaide boetenste kinder haren elks ain aarm hoog de tocht instoken, van bliedschop om dij pudding vanzulf. En ze ruipen, zo ston t op t deussie:

O moeder, een pudding van A.J.P.

daar eet ik graag van mee!

Nou, dat leek ja wel zó mooi, dat mozzen wie noaspeulen, von ik. Ons moeke mos, der holp heur niks aan, mit dij gele pudding in deure van t stookhok stoan goan en wie zollen der den mit ons drijent aanlopen komen. Roelf, mien bruier vlak onder mie, von t wel lolleg. Mor Pieter, dij nog drije worden mos, wol nait.

Hai wol t persee nait. Wie mozzen hom eerst n beste schop in de kont geven, veur en aleer hai zok mitslepen luit. En zó stoven wie op ons moeke òf.

Roelf en ik mit n blied gezichte, net as op t ploatje, mit elks ain aarm hoog in de locht, haard roupend van:

“O moeder, een pudding van A.J.P.

daar eet ik graag van mee!”

Pieter brulde ook, mor meer van kwoaieghaid. Dij brulde om zien moeke, nait vanwegens dij pudding, mor vanwegens dij twij schoppen in de kont: aine van mie en aine van Roelf. Pieter haar zó’n stieve kop, dat hai wol even loater gain hap meer van dij pudding hebben, hai spijde t aalmoal weer uut. Stom en eelsk, vonden Roelf en ik dat. Mor t zol ons n zörge wezen: den haren wie der mit zien baaident n pozzie bie, ook al haar hai, om ons te pesten, net n mondjevol pudding op zien bord spijd.

Ik zag t aalmoal wéér gebeuren. Wat lag doar n waarme glans over!

En dat ik zo pas aan t graf van dij A.J.P. ston!

Ik haar vrouger aaltied docht, zo’n A.J.P.-febriek zol wel in Holland touholden, in aals geval wied vot. Dat t stoef bie was, hier in Veendam, doar verwonderde ik mie over. Ik heb t haile verhoal nog ais noalezen, in t bouk over de Jeuden in dizze kontraainen. A.J.P. zien grafstaine, mit de paalmboom en de trözze kokosneuten der op, is moakt deur zaarkhaauwer RJ. de Weys.

Dij paalmboom komt van Psaalm 92:13. De rechtveerdege zel as n paalmboom gruien. Der staait n hail reloas in t Hebreeuws noast. Ik zel joe de Nederlaandse vertoalen geven.

De rechtvaardige zal groeien als een palm (Psalm 92:13) /hier werd verborgen/ een man, zuiver van hart, /zijn werk was op vele manieren ten nutte, /die niet zijn leven wordt weggenomen om niets, /want in de leer des Heren was zijn werk, /zijn vertrouwen loyaal in zijn God, /ook al omringden hem verdriet en droefenis, /zijn vriendelijkheid week van hem niet, /terwijl hij nog leefde tot zijn dag zal komen, /de heer, de chaver Abraham zoon van de chaver Josef zl/van de familie Polak; /hij overleed in hoge ouderdom 88 jaren oud/29 Ijjar in het jaar 683 lfq (15 mei 1923)/TNSBH/

Chaver=de wijze, de onderzoeker, iemand die thuis is in de joodse tradities.

zl=zichrona liwracha=zijn nagedachtenis zij ten zegen. 29 Ijjar 683 Ifq=25 mei 1923. Lfq=lifrat katan = volgens de kleine telling, d.w.z het duizendtal van het jaar is weggelaten. Het is dus eigenlijk 5683. De joodse jaartelling begint bij de schepping in het Oude Testament.

Bij ons is het nu 1990, in de joodse jaartelling. 5750. TNSBH= tehee nafsjo saroer bisror hachajjiem=moge zijn/haar ziel gebonden zijn in de bundel des levens (1 Samuel 25:29); de Hebreeuwse teksten op de stenen worden meestal afgesloten met deze afkorting.

Der het zok hailwat in de wereld ofspeuld, sunt wie in 1936 t ploatje op t pakkie puddingpoeier van A.J.P. noaspeulden.

Om doar stil bie te stoan luip ik vanmörgen t Jeudenkerkhof op en zo mor tegen n pudding van A.J.P. aan. n Donkere wolke kreeg n golden raand!

Viefhonderd joar veur t begun van ons joartellen leerde Heraclitus in Efeze: “Panta rei”, t is aalmoal in bewegen, t stroomt aalmoal.

Dat klopt: op t pakkie maizena, dij mien vraauw guster ophuil, staait A.J.P. Koog aan de Zaan!